श्री गढीमाई राष्ट्रिय दैनिक इपेपर पिडिएफमा पढ्नुहोस

neelambads

‘जय भीम’लाई तेस्रो आँखाबाट हेर्दा

955 SHARE:

सत्य घटनामा आधारित तामिल फिल्म ‘जय भीम’ अहिले भारतसँगै नेपालमा पनि चर्चामा छ । फिल्मले हिरासतभित्र मारिएका एक आदिवासीको कथा भन्छ । प्रहरी हिरासतभित्र भएको रहस्यमय घटनाको पर्दा खोल्ने काम भने चन्द्रु नामक वकिलले गर्छन्, जुन भूमिका सुपरस्टार सूर्याले निर्वाह गरेका छन् ।

चन्द्रु एक आदर्शवादी अधिवक्ता हुन् । भीमराव अम्बेडकरबाट प्रभावित चन्द्रु सीमान्तकृत समुदायका मुद्दा नि:शुल्क लड्छन् । सन् १९९५ मा तामिलनाडुको इरुलर आदिवासी समुदायका एक पुरुषको प्रहरी हिरासतमा मृत्यु भएपछि उनकी श्रीमतीका लागि चन्द्रुले प्रहरी विरूद्ध मुद्दा लड्छन् । बन्दी प्रत्यक्षीकरणको साधारण मुद्दाबाट शुरु भएको यो फिल्मले प्रहरी हिरासतभित्र हुने बर्बर यातना, हत्या र त्यसलाई लुकाउन हुने षड्यन्त्र देखाएको छ । यति मात्रै नभएर फिल्ममा प्रहरीले किन यस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने पनि देखाउन खोजेको छ ।

आधुनिक इतिहास हेर्ने हो भने सीमान्तकृत माथिको उत्पीडनको शुरुआत तामिलनाडुमा सन् १९६८ मा किलभेनमानीबाट भएको पाइन्छ । यहाँ कम्युनिष्ट पार्टीमा संगठित भएबापत ४४ जना दलित कृषि मजदूरलाई जमिनदारले जिउँदै जलाएको थियो । सन् २०१९ को आम चुनावको दिन मात्र दक्षिण तामिलनाडुको पोनपारा गाउँमा दुई पार्टीको कार्यकर्ताबीच विवाद हुँदा ११५ दलितको घर जलाइएको थियो । यसरी निरन्तर हिंसामा परेका आदिवासी, दलित वा अन्य सीमान्तकृतले यी घटनामा न्याय पाउन झनै कठिन छ ।

अहिले भारतमा सत्तापक्ष विशेषगरी राष्ट्रिय स्वयं सेवक संघ र यसको भ्रातृ संगठन अल्लाह अक्बरभन्दा पनि  जय भीमसँग चिढिने गरेका छन् । अहिलेको भारतमा जय भीमको नारा लगाउँदा, मोबाइलमा अम्बेडकरको गीत रिङ्गटोन बज्दा दलितहरुको हत्या हुने गरेको छ ।

राज्य र यसका संरचनाले सीमान्तकृत समुदायमाथि कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने तामिलनाडु प्रहरीलाई माध्यम बनाएर यो फिल्मले देखाएको छ । साथै, अल्पसंख्यक समुदायको आशाको रूपमा ‘जय भीम’लाई प्रस्तुत गरेको छ ।

जय भीम शब्दलाई फिल्मले प्रतीकात्मक रुपमा प्रस्तुत गरेको छ । कथाको बीचमा मुख्य अभिनेताले गान्धी, नेहरू मात्र किन ? अम्बेडकर खोइ भनेर प्रश्न गरेका छन् । सांकेतिक रुपमा अहिले पनि भारतीय समाजमा अम्बेडकर र उनको विचारको महत्वलाई यहाँबाट सांकेतिक रूपमा देखाउन खोजिएको छ । वर्तमान भारतमा करोडौं दलितका लागि जय भीम संघर्ष र आशाको प्रतीकको रूपमा रहेको छ भने अन्य अल्पसंख्यक समुदायले पनि यसलाई आफ्नो संघर्षको अभिव्यक्तिका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् ।

भारतमा ‘जय भीम’को नारालाई राजनीतिक रुपमा ब्राह्मणवाद विरोधी नारा भन्ने बुझिन्छ । यो नाराको आफ्नै इतिहास र राजनीतिक उद्देश्य रहेको थियो । मूलत: यो नारा भारतको बहुजन समाजलाई राजनीतिक रुपमा प्रभावित गर्ने उद्देश्य थियो । अहिले भारतमा जय भीम विभिन्न राजनीतिक दाउपेचबीच पिछडिया समाजले आफ्नो हक-अधिकारको निम्ति अन्तरिक रुपमा एकीकृत हुन प्रयोग गरिरहेका छन् । यो नाराको प्रवर्तक बाबु एल.एन. हर्दास थिए । उनी डा. अम्बेडकरका अनुयायी हुनुका साथै स्वतन्त्र मजदूर पार्टीको मुख्य सचिव भएर काम गरेका थिए । उनी सन् १९३५ मा ‘पुना प्याक्ट’ हस्ताक्षरकर्तामध्ये एक हुन् ।

यो नारा मुख्यतया डा. अम्बेडकरको अनुयायीबीच अभिवादनको निम्ति प्रयोग हुँदै आएको छ । जसको शाब्दिक अर्थ भीमको विजय भन्ने जनाउँछ अर्थात् भीम राव अम्बेडकर । जय भीम डा. अम्बेडकरको अनुयायीहरुको व्याख्या आनुसार; समानता, प्रतिष्ठा, भ्रातृत्व र मुख्य रुपमा अन्याय विरुद्धको आवाज ठान्छन् । अहिले भारतीय मूलधार राजनीतिमा विशेषगरी बीजेपीले जय श्रीरामको प्रयोग आफ्नो राजनीतिक दाउपेचको निम्ति निकै नै प्रयोग गरेको पाइन्छ । तर, यसको विरोधमा भने कुनै पनि विपक्षी  पार्टीले एकजुट भएर राजनीतिक नारा अगाडि सार्न सकेका छैनन् ।

जय भीम खासगरी भारतको मूलधार राजनीतिमा सन् २०१९ को लोकसभाको चुनावपछि संसद भवनमा शपथ ग्रहणबीच हैदारावादको सांसद अशुदुदिन ओवैसी, अल इण्डिया मजलिस-ई-ईटिहाडुल मुस्लिमिनको प्रमुखले जय भीम, जय मीम, अल्लाह अकबर र अन्त्यमा जय हिन्दमा आफ्नो शपथ ग्रहणको अन्त्य गरेका थिए । यो घटनापछि नै जय भीमले अहिलेको भारतीय मूलधार राजनीतिमा प्रवेश पाएको थियो । सांसद ओवैसीले आफ्नो शपथ ग्रहणको समयमा बीजेपी सांसदहरुले जय श्रीरामको नारा लगाएर उक्साएका थिए । उनले जय श्रीरामको प्रतिउत्तरमा जय भीमको नारा लगाएको बुझ्न सकिन्थ्यो ।

तर, २०१९ को आम चुनावमा बीजेपीले एकलौटी बनाएको संसद भवनबाट जय भीमको नारा दिएर ओवैसीले जय श्रीरामलाई काउन्टर दिन एक मात्र राजनीतिक उपाय सुझाएको मान्न सकिन्थ्यो । उनी  सन् १९९० को उत्तरप्रदेशमा चलेको राजनीतिक भाष्य स्थापना गर्न प्रयासरत छन् । तत्कालीन अवस्थामा उत्तरप्रदेशको मुख्य दुई बहुजन समाज पार्टी र समाजवादी पार्टीले बीजेपीको नारा जय श्रीरामलाई निस्तेज पार्न ‘मिले मुलायम काशीराम, हावामे उड गय जय श्रीराम’ भन्ने नारा लगाएका थिए ।

खासगरी, भारतमा केही बुद्धिजीवीमाझ बीजेपीले जय श्रीरामलाई ब्राह्मणवादकै वर्चस्व कायम राख्नुअघि सारिएको विचारधाराको एउटा अंशको रुपमा लिने गरेका छन् । त्यसैले पनि ओवैसीले हिन्दू समाजभित्रको यो कमजोरी पहिल्याएर भारतीय राजनीतिमा बीजेपी विरुद्ध जय भीम मार्फत सम्पूर्ण सामाजिक र धार्मिक अल्पसंख्यक एकजुट हुन आह्वान गरेको मान्न सकिन्छ । मूलत: जय भीम प्रारम्भिक रुपमा दलितबीच मात्र रहे पनि भारतीय राजनीतिक स्वरुप बदलिंदै जाँदा र झनै अहिलेको धर्ममा लत्पतिएको भारतीय राजनीतिलाई उदार गर्न जय भीमको राजनीतिक प्रयोग अपरिहार्य जस्तो देखेका छन् ।

केही वर्षदेखि विशेषगरी बीजेपीको सरकारमा आगमन भएदेखि भारतीय दलित र मुस्लिमको अवस्था दयनीय अवस्थामा पुगेको छ । सचार कमिटी (सन् २००५ मा तत्कालीन मनमोहन सिंह सरकारले मुस्लिम समाजको सामाजिक, आर्थिक, शिक्षाको अवस्था बुझ्न खडा गरेको समिति)ले भारतीय मुस्लिमलाई भारतीय समाजको नयाँ दलितको रुपमा व्याख्या गरेको छ । त्यसैले पनि ओवैसी जस्तो चतुर नेताले यो नाराले भारतीय अल्पसंख्यकलाई ढिलो-चाँडो एक बनाउने कडीको रुपमा हेरेको देखिन्छ । यो नाराको विशेषता भनेको कुनै धर्मविशेषलाई भन्दा पनि धर्मनिरपेक्षतालाई राजनीतिक उद्देश्य बनाएको हुँदा पनि जय भीमले भारतीय पिछडाको मुक्तिको लागि कडीको रुपमा हेरिएको हो ।

यसबाट भारतीय अल्पसंख्यकहरुले के बुझ्नुपर्छ भने कुनै पनि राजनीतिक उपलब्धि हात पार्न आन्तरिक एकताको अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यसको लागि इमान्दारी एउटा मानक हो । यदि आफ्नो समुदायबीच रहेको समस्यालाई स्वीकार गरेर एकताको लागि हात बढाउँछन् भने ‘जय भीम’ कमजोरहरुको लागि शक्ति दिने माध्यम बन्न सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ ।

अहिले भारतमा दक्षिणपन्थी राजनीति निकै नै हाबी रहेको छ । जहाँ दलित र मुस्लिम समुदायलाई दोस्रो दर्जाको नागरिकको रुपमा व्यवहार गरिएको निकै घटना भेटिन्छ । यसै अनुरुप भारतमा दलित र मुस्लिम समुदायबीच सहकार्य पनि देखिन थालेको छ । सन् २०१९ को लोकसभा चुनावमा ओवैसीको पार्टी र प्रकाश अम्बेडकर (भीमराव अम्बेडकरका नाति) को पार्टी वञ्चित बहुजन आघाडीसँग सहकार्य गरेका थिए ।

यो दुई पार्टीको तालमेलले महाराष्ट्रमा राम्रो प्रतिफल निकाल्न सफल भएको थियो । यो चुनावबाट अल इण्डिया मजलिस-ई-ईटिहाडुल मुस्लिमिनका उम्मेदवार इम्तियाज जलिलले शिवसेनाको गढ मानिने औरंगावाद लोकसभा चुनावी क्षेत्रमा पहिलोपटक जितको झण्डा फहराएका थिए । महाराष्ट्र राज्यमा दलित, आदिवासी र मुस्लिम गरेर जनसंख्याको ३५ प्रतिशत हुन्छ । शायद ओवैसीले यस्ता तथ्यांकलाई नै मध्यनजर गरेर हुनसक्छ, ‘जय भीम’ को सहारामा दक्षिणपन्थी राजनीतिसँग सिंगौरी खेल्न तम्सिंदैछन् ।

खासमा भारतमा दलित र मुस्लिम एकता कुनै नयाँ होइन । सन् १९४६ मा डा. भीम राव अम्बेडकर संविधानसभामा बंगालबाट चुनाव जितेर जाँदा मुस्लिम लिगको मुख्य भूमिका रहेको थियो । अहिले भारतमा सत्तापक्ष विशेषगरी राष्ट्रिय स्वयं सेवक संघ र यसको भ्रातृ संगठन अल्लाह अक्बरभन्दा पनि  जय भीमसँग चिढिने गरेका छन् । अहिलेको भारतमा जय भीमको नारा लगाउँदा, मोबाइलमा अम्बेडकरको गीत रिङ्गटोन बज्दा दलितहरुको हत्या हुने गरेको छ । यसले भारतमा दिनमा दुई जना दलितको हत्या  र पाँचजना दलित महिलाको बलात्कार हुने गरेको आँकडा सत्य हो भन्ने प्रमाणित गर्छ नै, यसले  सत्ताको जात  दलितभन्दा पनि जय भीमसँग निकै डराउँछ भन्ने प्रमाणित हुन्छ ।

तर, यो एकतालाई बाहिरी तत्वभन्दा पनि भित्री समस्याले असर पार्ने प्रचूर सम्भावना देखिन्छ । ओवैसी जस्तो नेता हरसमय बीजेपी सरकारको ज्यादती विरुद्ध आगो ओकलिरहेको हुन्छन् । तर, उनी आफ्नो समुदायबीच हुने भेदभाव विरुद्ध बोल्न त के सुन्न पनि चाहँदैनन् । भारतमा २४६ थरीका मुस्लिम समुदाय छन् । जसमा पसमन्दा समुदाय तीन-चौथाइ छन् ।

इस्लामले पहिचानमा आधारित असमानता स्वीकार्दैन भन्ने जिकिर छ तर अहिले वर्तमान अवस्थामा भारतमा मुस्लिम तीन तह अर्थात् तीन जातिमा विभाजित छन् । अशरफ (उच्च जाति), पसमन्दा: अजलफ्स (ओविशी अर्थात् पेशागत जाति) र अरजल्स (दलित/अछूत) । सचार आयोग अनुसार मुस्लिम समुदायबीच सामाजिक-आर्थिक असमानता निकै गहिरो देखिएको र यो समाज लोकतन्त्रीकरणतर्फ नबढिरहेको भन्ने रिपोर्टले देखाइरहेको थियो । मुस्लिम नेताहरु राजनीतिक रुपमा मुस्लिम पहिचानमा मात्र ध्यान केन्द्रीकृत गरी राज्य सत्तासँग बार्गेनिङ गर्न तल्लीन देखिएको र आफ्नो समुदायभित्रको मूल समस्यालाई दरकिनार गर्ने गरेको आरोप लाग्ने गर्छ ।

अहिलेको वर्तमान समयमा यी दुई समूहको गठबन्धन केही हदसम्म जरुरी देखिएको छ । तर, लामो समयसम्म एकता रहन्छ भन्ने शंका गर्न ठाउँ दिएको छ । गठबन्धनको आधारभूत रुपमै समस्या देखिएको छ । पहिलो समस्या नै वैचारिक र राजनीतिक रुपमा रहेको छ । मूलत: प्रकाश अम्बेडकरको बहुजन विचारधारालाई सशक्त मानिंदैन । अर्कोतर्फ भने ओवैसी दलित मुद्दामा निकै मुखरित छन् ।  तर मुस्लिमभित्रको जातिवाद विरुद्ध कहिल्यै बोल्दैनन् । उनी इस्लामभित्र समतावादी सिद्धान्त रहेको जिकिर गर्छन् ।

तर, उनले भारतीय उपमहाद्वीपको सामाजिक संरचनाको विशेषता नबुझेको जस्तो गर्छन् । यसले उनको राजनीतिक पाखण्डपन त देखाउँछ नै उनमा बौद्धिक इमान्दारी पनि नरहेको प्रमाणित गर्छ । उनको बुझाइ भारतको ब्राह्मणवादको विरोधी चिन्तन नभई फगत एउटा गैर-ब्राह्मणवाद चिन्तन मात्र हो । जुन विचारले मुस्लिमभित्रको पसमन्दा मुद्दाको व्याख्या गर्ने हिम्मत गर्दैन किनभने पसमन्दा मुद्दा पनि दक्षिण एसिया सामाजिक संरचनाबाट प्रभावित छ भन्ने बुझ्न जरुरी छ ।

हामीले सीधा हेर्दा हिन्दू समाजमा मात्र जातीय संरचना रहेको देखिन्छ । तर, दक्षिण एसियामा क्रिस्चियन, सिखदेखि बुद्धिस्टसम्म जातीय संरचना कायम छ । अरुभन्दा हामीलाई अचम्म लाग्न सक्छ । हामीले सुनेको र देखेको श्रीलंका बुद्धिस्ट राष्ट्र हो । बुद्धिज्मको आधारशिला नै जातविरोधी आन्दोलनबाट भएको थियो । तर, त्यहाँ पनि जातीय संरचना कायम छ । त्यसैले, यदि विचार गर्ने हो भने दक्षिण एसियाली मार्च मिसनमा संलग्न भएर मंगल ग्रहमा बसोबास गर्न थाले भने दक्षिण एसियालीले मंगल ग्रहमा पनि जात कायम गर्छन् भन्ने आशंका छ ।

राजनीतिक रुपमा ‘जय भीम-जय मीम’ आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न दृढ देखिन्छ । तर त्यसको लागि सामाजिक रुपमा चाहिने आन्तरिक एकतालाई पूर्ण रुपले नजरअन्दाज गरेको देखिन्छ । यसले राजनीतिक गठबन्धन केवल ब्राह्मणवादी आरोप लागेको पार्टी कांग्रेस र बीजेपीलाई हराउने सपना बाहेक अरु केही देखेका छैनन् । तसर्थ, यो गठबन्धनको वैचारिक अस्पष्टताले मुस्लिमहरुलाई विषम समुदायको रुपमा प्रतिनिधित्व गर्ने सम्भावना न्यून छ । भारतमा सबैभन्दा डरलाग्दो परिस्थिति विशेषगरी चुनावको समयमा हुने साम्प्रदायिक हिंसा र धार्मिक ध्रुवीकरणजस्ता कठिन परिस्थिति सम्हालेर भोट मार्फत कसरी शक्ति आर्जन गर्छन् भन्ने ठूलो चुनौती छ ।

यता भारतमा अहिले विशेषगरी क्षेत्रीय पार्टीहरु केन्द्रमा आफ्नो प्रतिनिधित्वको लागि ध्यान केन्द्रीकृत गर्न लागिपरिरहेका छन् । यसले गर्दा राजनीतिक गठबन्धन धेरै किसिमको र धेरै तहमा बन्न सक्ने सम्भावना छ । यस्ता गठबन्धनले धर्म र विशेषगरी मुस्लिम र दलित मुद्दालाई कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने अनिश्चित छ । यदि क्षेत्रीय पार्टीले पनि हिन्दू धर्मलाई राजनीतिको केन्द्रमा राखेमा जय भीमलाई थप चुनौती आइपर्नेछ । यो अवस्थामा गठबन्धनले दुई मोर्चा अर्थात् राष्ट्रिय राजनीतिदेखि राज्यस्तरको राजनीतिक पार्टीसँग सिंगौरी खोज्नुपर्ने हुन्छ । यो राजनीतिक ध्रुवीकरणमा मुस्लिम नेता ओवैसीभन्दा दलित नेता प्रकाश अम्बेडकरको राजनीतिक चुनौती धेरै हुने सम्भावना छ । यदि विपक्षी पार्टीहरुले उनलाई दलितहरुको नेताभन्दा पनि उनी मुस्लिम समुदायको पक्षको नेता भनेर आरोप लगाउने सम्भावना प्रबल छ । यस्तो परिस्थितिमा दलित समुदाय राजनीतिमा एक्लिन सक्ने जोखिम पनि धेरै हुनेछ ।

तर, संसारमा जहींकहीं पनि यदि कुनै पनि समूह बहिष्कृत भएको महसुस गर्छन् र उनीहरु लोकतान्त्रिक रुपमा अघि बढ्ने संकल्प लिन्छन् भने त्यो कुनै पनि समूहको लागि फलदायी नै हुन्छ । तर आफ्नो समूहभित्रको समस्या खासगरी संसारको सबै समाजमा रहेको पितृसत्तात्मक संरचनादेखि दलितभित्रका पनि अछूतहरु सम्बन्धी बहस नगर्ने र उनीहरुलाई जहिले राजनीतिक भर्याङ मात्र बनाउने हो भने राजनीतिले कहिल्यै पनि कमजोरहरुको मुक्ति गर्दैन ।

भारतमा अहिले अल्पसंख्यक अति कमजोर अवस्थामा छन्, त्यसको ठीक उल्टो सत्ता पक्ष अति नै बलियो देखिएको छ । यसबाट भारतीय अल्पसंख्यकहरुले के बुझ्नुपर्छ भने आन्तरिक एकताको कुनै पनि राजनीतिक उपलब्धि हात पार्न अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यसको लागि इमान्दारी एउटा मानक हो । यदि आफ्नो समुदायबीच रहेको समस्यालाई स्वीकार गरेर एकताको लागि हात बढाउँछन् भने ‘जय भीम’ कमजोरहरुको लागि शक्ति दिने माध्यम बन्न सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ ।

(लेखक साउथ एसियन स्टडिजका अध्येता हुन् ।)



COMMENTS

 


thedesigners7
Name

news,998,tech,3,अर्थ,5,कृषि,11,फिचर,6,भिडियो,5,विचार,8,विचित्र खबर,5,विज्ञान प्रविधि,6,विशेष,8,समाचार,7,सम्पादकीय,5,
ltr
item
श्री गढीमाई राष्ट्रिय दैनिक: ‘जय भीम’लाई तेस्रो आँखाबाट हेर्दा
‘जय भीम’लाई तेस्रो आँखाबाट हेर्दा
https://www.onlinekhabar.com/wp-content/uploads/2021/11/Krishna-Sunuwar-270x170.jpg
https://i.ytimg.com/vi/nnXpbTFrqXA/default.jpg
श्री गढीमाई राष्ट्रिय दैनिक
https://www.shreegadhimaidaily.com.np/2021/11/blog-post_41.html
https://www.shreegadhimaidaily.com.np/
https://www.shreegadhimaidaily.com.np/
https://www.shreegadhimaidaily.com.np/2021/11/blog-post_41.html
true
8891381760893256154
UTF-8
अन्य अपडेटसहरु केही भेटिएन सबै हेर्नुहोस् विस्तृतमा पढ्नुहोस उत्तर Cancel reply Delete By Home PAGES POSTS सबै हेर्नुहोस् सिफारिस गरिएको LABEL ARCHIVE खोज्नुहोस् ALL POSTS Not found any post match with your request Back Home Sunday Monday Tuesday Wednesday Thursday Friday Saturday Sun Mon Tue Wed Thu Fri Sat January February March April May June July August September October November December Jan Feb Mar Apr May Jun Jul Aug Sep Oct Nov Dec just now 1 minute ago $$1$$ minutes ago 1 hour ago $$1$$ hours ago Yesterday $$1$$ days ago $$1$$ weeks ago more than 5 weeks ago Followers Follow THIS PREMIUM CONTENT IS LOCKED STEP 1: Share to a social network STEP 2: Click the link on your social network Copy All Code Select All Code All codes were copied to your clipboard Can not copy the codes / texts, please press [CTRL]+[C] (or CMD+C with Mac) to copy